لحیمکاری در صنعت طلا و جواهرسازی یکی از مهمترین مراحل تولید زیورآلات است. اگر به حدود ۱۰۰ سال پیش (اوایل قرن بیستم) برگردیم، میبینیم که زرگران با ابزارهای بسیار ساده اما با مهارت و تجربه بالا، قطعات ظریف طلا را به یکدیگر متصل میکردند. در آن دوران خبری از دستگاههای لیزری، مشعلهای گازی دقیق یا تجهیزات مدرن امروزی نبود و همهچیز بر پایه مهارت دست، کنترل آتش و شناخت فلزات انجام میشد.
این مقاله به بررسی روشهای سنتی لحیمکاری طلا در حدود یک قرن پیش میپردازد و نشان میدهد که چگونه جواهرسازان قدیمی با ابزارهای ابتدایی، آثار ارزشمند و ماندگاری خلق میکردند.
ابزار و روشهای لحیمکاری طلا در گذشته
۱. منبع حرارت: فوتک و چراغ الکلی
مهمترین ابزار زرگران قدیمی فوتک (Blowpipe) بود. فوتک یک لوله فلزی باریک شبیه نی بود که زرگر از طریق آن هوا را به شعله شمع، چراغ الکلی یا چراغ نفتی میدمید.
با این کار شعله متمرکز و داغ میشد و برای ذوب لحیم به کار میرفت.
قدرت شعله کاملاً به قدرت تنفس و مهارت زرگر بستگی داشت. او باید جریان یکنواختی از هوا ایجاد میکرد تا دما به اندازه کافی بالا برود اما قطعه اصلی ذوب نشود.
۲. ساخت لحیم (بار) بهصورت دستی
در گذشته جواهرسازان اغلب لحیم آماده در بازار نداشتند. بنابراین خودشان آلیاژ لحیم را میساختند.
آنها مقدار کمی طلا را با فلزاتی مانند نقره یا گاهی فلزات با نقطه ذوب پایینتر ترکیب میکردند تا آلیاژی تولید شود که زودتر از قطعه اصلی ذوب شود.
به این قطعات کوچک لحیم، «بار» گفته میشد. زرگر با تجربه میدانست که برای هر عیار طلا، چه ترکیبی مناسبتر است.
۳. استفاده از تنه کار (بوراکس)
برای جلوگیری از اکسید شدن سطح طلا هنگام حرارت، از مادهای به نام تنه کار یا بوراکس (Borax) استفاده میشد.
روش کار به این صورت بود:
-
سنگ بوراکس را روی ظرف سنگی میسابیدند
-
کمی آب اضافه میکردند
-
خمیری سفید و غلیظ ایجاد میشد
-
این خمیر با قلممو روی محل اتصال زده میشد
بوراکس کمک میکرد لحیم بهتر جریان پیدا کند و سطح فلز تمیز بماند.
۴. ثابت نگه داشتن قطعات
در نبود ابزارهای دقیق امروزی، نگه داشتن قطعات کوچک بسیار دشوار بود. زرگران برای ثابت کردن قطعات از روشهای سنتی استفاده میکردند:
-
استفاده از مفتولهای آهنی نازک
-
قرار دادن قطعه داخل زغال
-
استفاده از خمیرهای سنتی (ترکیب گچ و مواد دیگر)
این کار مانع جابهجایی قطعات هنگام حرارت میشد.
۵. فرآیند لحیمکاری سنتی
قطعه طلا روی بلوک زغالی قرار میگرفت. زغال باعث بازتاب حرارت و کاهش اکسیداسیون میشد.
زرگر ابتدا کل قطعه را گرم میکرد و سپس شعله را روی محل اتصال متمرکز میکرد تا لحیم ذوب شده و در شکاف جریان پیدا کند.
این مرحله نیاز به مهارت بسیار بالا داشت؛ زیرا کوچکترین اشتباه در شدت فوت یا تمرکز شعله میتوانست باعث ذوب شدن کل قطعه شود.
۶. تمیزکاری با شوراب
پس از پایان لحیمکاری، قطعه معمولاً سیاه میشد. برای تمیزکاری آن را در محلولی اسیدی به نام شوراب قرار میدادند.
این محلول میتوانست شامل موارد زیر باشد:
-
آب و اسید سولفوریک رقیق
-
یا در روشهای قدیمیتر، سرکه و نمک
جوشاندن قطعه در شوراب باعث از بین رفتن اکسیدها و بقایای بوراکس میشد.
اهمیت مهارت در لحیمکاری سنتی
لحیمکاری طلا در گذشته یک هنر بسیار تخصصی بود. زرگر باید:
-
کنترل تنفس عالی داشته باشد
-
رفتار فلزات را بشناسد
-
دمای ذوب آلیاژها را بداند
-
شعله را دقیق هدایت کند
به همین دلیل، این مهارت سالها آموزش و شاگردی نیاز داشت و استادکاران ماهر بسیار ارزشمند بودند.
تفاوت لحیمکاری قدیم و امروز
امروزه در صنعت طلا و جواهر از ابزارهای پیشرفتهای مانند:
-
مشعلهای گازی دقیق
-
دستگاههای لیزر
-
لحیمهای آماده استاندارد
-
ابزارهای نگهدارنده مدرن
استفاده میشود. این تجهیزات باعث افزایش سرعت، دقت و ایمنی کار شدهاند؛ اما روشهای سنتی همچنان پایه و اساس آموزش جواهرسازی محسوب میشوند.
جمعبندی
لحیمکاری طلا در حدود ۱۰۰ سال پیش ترکیبی از هنر، تجربه و مهارت عملی بود. زرگران با استفاده از فوتک، بوراکس، بلوک زغالی و لحیمهای دستساز، قطعات ظریف طلا را به یکدیگر متصل میکردند. این روشها اگرچه ساده به نظر میرسند، اما نیازمند دقت و مهارت بسیار بالایی بودند و پایههای جواهرسازی مدرن امروزی را شکل دادند.
شناخت این روشهای سنتی، علاوه بر ارزش تاریخی، به درک بهتر تکنیکهای مدرن جواهرسازی نیز کمک میکند.
2 دیدگاه. دیدگاه جدید بگذارید
با سلام مطالب فوق بسیار دقیق ودرست نگارش شده خدا گذشته گان این صنف را غریق رحمت خویش بگرداند همچنین پدر اینجانب حاج میرزا حبیبالله واحدیان جواهری را که ایشان درزمان خودشان به این صنف خدماتی را اراعه دادند از جمله اختراع دم بوری بنزینی که هم اکنون هم مورد استفاده این صنف قرار دارد وزرگران وطلا سازان وجواهر سازان هنوز از این وسیله ارزشمند برای جوشکاری استفاده میکنند روح گذشتگان شاد ویادشان گرامی باد .
ممنون از نگاه و توجه جنابعالی